یکشنبه ۳ خرداد ۱۴۰۵
در روزهای اخیر، گزارشهای اولیه از برگزاری نشستی سطحبالا میان ایران و آمریکا خبر میدادند؛ نشستی که ابتدا استانبول بهعنوان محل آن مطرح شد. سپس خبرهایی از لغو مذاکرات منتشر شد و کمی بعد، بار دیگر تأکید شد که گفتوگوها انجام میشود، اما اینبار در عمان.
چنین نوسانات و پیامهای متناقضی در دیپلماسی تهران–واشنگتن بیسابقه نیست، اما تغییر مکان از ترکیه به عمان حامل پیامی مهمتر است: برای ایران، انتخاب میانجی و محل مذاکرات، تصمیمی صرفاً جغرافیایی نیست، بلکه ابزاری برای مهار دامنه، معنا و پیامدهای سیاسی گفتوگوهاست.
در اظهارنظرهای عمومی، محل مذاکرات اغلب بهعنوان ابزاری تاکتیکی برای خرید زمان یا اثرگذاری بر برنامه طرف مقابل تحلیل میشود. هرچند این عوامل بیتأثیر نیستند، اما تمرکز صرف بر آنها، یک الگوی عمیقتر در دیپلماسی ایران را نادیده میگیرد.
از نگاه تهران، محیط مذاکره تعیین میکند چه کسانی وارد گفتوگو میشوند، چه موضوعاتی مطرح میشود و مذاکرات تا چه حد میتواند از مأموریت اولیه خود فراتر برود. به همین دلیل، ایران در دورههای تنش شدید، انتخاب میانجی را نه یک تصمیم شکلی، بلکه انتخابی راهبردی برای چارچوببندی و مهار دیپلماسی تلقی میکند.
ایران همواره میان میانجیگریِ تسهیلگر و میانجیگریِ فشارمحور تمایز قائل بوده است. برخلاف برخی بازیگران منطقهای که میانجیگری را به ابزاری برای افزایش نفوذ سیاسی تبدیل میکنند، عمان نقش خود را به انتقال پیام، تسهیل ارتباط و کمک به بررسی گزینهها محدود کرده است؛ بدون تحمیل دستورکار.
مسقط با وجود روابط نزدیک با آمریکا، نه نماینده رسمی منافع واشنگتن است و نه میزبان پایگاههای دائمی سنتکام. همین ویژگیها، عمان را از نگاه تهران به میانجیای معتبر و قابل اعتماد تبدیل کرده است.
رهبری ایران نسبت به هزینههای داخلی و منطقهای دیپلماسی با آمریکا حساس است. کانالهایی که زود وارد فضای رسانهای میشوند یا تصویر چانهزنی علنی بدون نتیجه روشن را ایجاد میکنند، هزینه سیاسی مذاکره را بالا میبرند.
سبک میانجیگری عمان به تهران این امکان را داده که در سکوت، گزینهها را بیازماید و در صورت توقف یا شکست گفتوگوها، بدون پرداخت هزینه حیثیتی سنگین، عقبنشینی کند. این مسئله بیش از آنکه ناشی از پنهانکاری باشد، به مفهوم مدیریت ریسک و حفظ توان مانور بازمیگردد.
یکی از مزیتهای کلیدی عمان برای ایران، ثبات رفتاری در گذر زمان است. مسقط در دورههای مختلف تنش و تنشزدایی، و با وجود تغییر دولتها در تهران و واشنگتن، نقش خود را حفظ کرده است. این تداوم، عدمقطعیت را کاهش میدهد و کانالی ایجاد میکند که حتی در شرایط عقبگرد یا بحران نیز از بین نمیرود.
قطر در سالهای اخیر نقش مؤثری در تسهیل ارتباط غیرمستقیم ایران و آمریکا، بهویژه در پروندههای فنی و انسانی، ایفا کرده است. نمونه بارز آن، تفاهم سال ۲۰۲۳ بود که با میانجیگری دوحه، حدود ۶ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران آزاد و در مقابل، زندانیان آمریکایی مبادله شدند.
با این حال، نزدیکی قطر به معماری امنیتی آمریکا باعث میشود ایران، میانجیگری دوحه را برای مذاکرات محدود مناسب بداند، نه برای گفتوگوهای جامع هستهای یا سیاسی که کنترل دستورکار در آنها اهمیت بیشتری دارد.
ترکیه از نگاه تهران، یک قدرت منطقهای با اولویتها و جاهطلبیهای خاص خود است. میزبانی مذاکرات در استانبول، صرفاً یک انتخاب بیطرفانه تلقی نمیشود، بلکه میتواند به علنیتر شدن دیپلماسی، منطقهای شدن قالب مذاکرات و گسترش دستورکار فراتر از پرونده هستهای منجر شود.
از دید ایران، چنین مسیری خطر پیوند خوردن مذاکرات به موضوعاتی مانند مسائل منطقهای، موشکی یا حتی حقوق بشری را افزایش میدهد؛ روندی که شانس موفقیت گفتوگوها را کاهش میدهد.
در شرایطی که پیامهای نظامی و فشارهای سیاسی به سطحی بیسابقه رسیدهاند، انتخاب مسقط تلاشی است برای کاهش متغیرهای خارج از کنترل. یک محل کمحاشیه، هزینه سیاسی تعامل اکتشافی را پایین میآورد و مانع از آن میشود که مذاکرات به آزمونی علنی از اراده سیاسی تبدیل شود.
به بیان دیگر، سیاست محل مذاکره برای ایران حاشیه دیپلماسی نیست، بلکه خود شکلی از دیپلماسی است.
با وجود همه این ملاحظات، توافق بر سر محل یا میانجی بهتنهایی نمیتواند تضادهای ساختاری میان ایران و آمریکا را حل کند. در بهترین حالت، مسقط میتواند فضایی برای تنفس دیپلماسی ایجاد کند، نه تضمینی برای موفقیت آن.
ابهام کنونی درباره زمان، قالب و دامنه مذاکرات، نشاندهنده شکنندگی این مسیر است. با این حال، ترجیح ایران به عمان را میتوان بازتاب یک غریزه دفاعی دیپلماتیک دانست؛ تلاشی برای مدیریت فشار، مهار ریسک و حفظ خودمختاری در تعامل با طرفی که بیاعتمادی عمیقی نسبت به آن وجود دارد.
اینکه مسقط بار دیگر بتواند این نقش را ایفا کند یا نه، پرسشی است که پاسخ آن به تحولات پیشرو گره خورده است.
تمام حقوق برای پایگاه خبری کویر نیوز محفوظ می باشد کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.
کویرنیوز